بلاد جبل در عرف عامه عبارت از عراق عجم است « 1 » و از طرف غرب به آذربايجان محدود مىباشد و از جانب جنوب به خوزستان و به قطعه‌اى از بلاد عراق عرب و از جهت شرق به بيابان خراسان و فارس و از سمت شمال به بلاد گيل و ديلم و قزوين و رى بنابر عقيدهء آن كسانى كه قزوين و رى را از جبل خارج و داخل ديلم مىشمارند به جهت اين‌كه جبال و كوهسار ديلم احاطه بر آنها دارد . يكى از بلاد جبل ماوشان مىباشد گمان اين است كه ضبط اين اسم به فتح ميم و سكون الف و فتح واو و شين معجمه باشد . در لباب مسطور است كه ماوشان و ميانج از مضافات آذربايجان مىباشد . نيز مىگويد ماوشان محلى است بسيار پاكيزه و پرآب و اشجار در نزديكى همدان و قاضى ابو الحسن الميانجى « 2 » در توصيف ماوشان گفته : اذا ذكر الحسان من الجنان * فحى هلا بوادى ماوشان خلاصه از قلاع معروفهء واقعه در نواحى جبال قلعهء كشاف است به ضم كاف و شين معجمه و آن قلعهء كوچكى است واقع در ميانهء زاب و شط نزديك به مصب زاب در شط و در دو منزلى اربل در جانب غربى اين شهر است . در حوالى قلعهء كشاف مراتع و چراگاهها است كه مسكن طايفهء تاتار مىباشد . ابن حوقل گويد همدان در وسط بلاد جبل واقع است و زنجان در منتهاى حد شمال و در جانب جنوب زنجان ، ابهر مىباشد . و كوه دماوند در منتهاى حد شرقى است . و در جهت غربى دماوند به يك ميل مايل به جنوب شهر رى واقع است و در ما بين رى و ابهر ، طالقان و قزوين است . و اين دو شهر از وسط ما بين رى و ابهر مايل به طرف جنوب هستند . نيز ابن حوقل گفته ساوه در طرف غربى رى و جنوب طالقان است . و آوه فى ما بين غرب و جنوب ساوه است . و دينور در طرف مغرب شمالى همدان مىباشد . و نهاوند در جنوب همدان و اصفهان در انتهاى جبال

--> ( 1 ) - عراق ظاهرا معرب كلمهء « ايراك » است از ريشهء آريا كه كلمهء ايران هم از آن ريشه است . ( 2 ) - قاضى ابو الحسن على بن الحسن الميانجى ( تقويم البلدان ابو الفدا به ترجمهء عبد المجيد آيتى ، بنياد فرهنگ 1349 ) ص 470 .